Галимҗан Баруди

Галимҗан Мөхәммәтҗан улы Галеев (Баруди)

(1857 -1921)

Галимҗан Баруди 1857 елның 17февралендә Казан губернасының (Татарстан Республикасы Биектау районы) Кече Кавал авылында сәүдәгәр гаиләсендә туа. Малайга өч яшь булганда, аның гаиләсе Казанга күчеп килгән, анда ул Дары бистәсенә урнаша («дары» татарча Баруд, димәк Баруди кушаматы).

1862 елда Галимҗанны 2 нче жәмигъ мәчете каршындагы Казанның дәрәҗәле «Кәримия» мәдрәсәсенә укырга бирәләр. Тарих, география, математика һәм шәригать фәннәре буенча китапларны өйрәнү процессында Барудиның үз яшьтәшләренә караганда белемнәре югарырак була. 1871 елда укый-укый мәдрәсәнең кече бүлекләрендә укытучы ярдәмчесе вазыйфаларын башкара.

1875 елда Яшь Баруди Бохарага килә, анда җиде ел дәвамында танылган төрек теологлары дәресләрендә була, үткән абруйлы галимнәрнең хезмәтләрен өйрәнә һәм яңадан күчереп яза.

Казанга әти-әнисе кушуы буенча кайткач, Баруди шәһәрнең җәмигъ мәчетләренең берсенә имам итеп сайлана. Әтисенең Мөхәммәдийя мәдрәсәсендә укыту мөмкинлеген алгач (бу урын әтисе хөрмәтенә аталган, аның акчасына төзелгән), акрынлап ул Татарстанда гына түгел, аннан читтә дә зур дан казанган. Баруди тырышлыгы белән 20 нче гасыр башында Мөхәммәдийя Россиянең әйдәп баручы ислам уку йортларының берсенә әверелә, анда уку 12 ел дәвам итә (ә 1913 елдан — 14 ел). Мәдрәсә каршында авыл имамнарын яңадан укыту курслары эшли.

Россия ислам динен яңарту хәрәкәтен рухландыручыларның һәм идеологларының берсе буларак, Баруди үз тормышын реформатор карашларын пропагандалауга һәм дини белем бирү системасын камилләштерүгә багышлаган. Яңа методика буенча төзелгән Савадхан әлифбасы («Башлангыч грамота») бик популяр булган һәм 1891-1915 елларда 12 тапкыр бастырылган. Шул ук вакытта ул иҗтимагый-сәяси эшчәнлек белән дә шөгыльләнә, Иттифак әл-мөслимин партиясенең Үзәк комитетына керә.

1908 елда, законсыз укытучылар курслары һәм «панисламизм» оештыруда гаепләнеп, Баруди Вологда губернасына сөрелә, ләкин тиздән чит илләргә китәргә рөхсәт ала, сөргенлектә Гарәбстан һәм Сириядә була. 1910 елда ул Казанга кайта һәм, кыенлыкларга карамастан, мәгърифәтчелек белән шөгыльләнүен дәвам итә һәм ике елдан соң хәтта 1906 елда нигез салынган ад-Дин ва-ль-адаб («Дин һәм тәрбия») журналын яңадан башлап җибәрә.

Баруди журнал битләрендә үзенең тафсирын бастырып чыгарган, төп төшенчәләргә яңа аңлатмалар тәкъдим иткән: зәкәт, фи сабил Алла, хәйр, джухд һ.б. Ул үз алдына максат итеп: җәмгыять эчендә тормыш дәрәҗәсен күтәрү, икътисадны үстерү һәм эшкуарлык активлыгы, алга таба мәгариф системасын реформалаштыру һәм яхшырту өчен иҗтимагый көчләрне берләштерүне куйган була.

1917 елның маенда ул эчке Россия һәм Себер мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәтенең җиденче председателе (мөфтие) итеп сайлана һәм большевиклар хакимияткә килгәннән соң бу урынны саклап кала ала.

Галимҗан Баруди авырудан соң 1921 елның 6 декабрендә Мәскәүдә вафат була, анда ул  ач кешеләргә ярдәм оештыру өчен килгән була,  Казанда татар зиратында җирләнә.